Integracja teorii społeczno-poznawczych i podejść somatycznych w psychoterapii
Pojęcie sprawczości (ang. agency) stanowi jeden z kluczowych konstruktów współczesnej psychologii. Odnosi się ono do doświadczenia bycia autorem własnych działań oraz przekonania, że jednostka może wpływać na przebieg wydarzeń w swoim życiu. W literaturze psychologicznej sprawczość analizowana była tradycyjnie w kontekście przekonań poznawczych, takich jak poczucie własnej skuteczności czy umiejscowienie kontroli. Współczesne badania z zakresu neuronauki i psychologii afektywnej wskazują jednak, że doświadczenie sprawczości jest zjawiskiem bardziej złożonym i obejmuje również procesy regulacji emocjonalnej oraz funkcjonowanie układu autonomicznego.
W niniejszym artykule podjęto próbę odpowiedzi na kilka kluczowych pytań dotyczących mechanizmów utraty i odzyskiwania poczucia sprawczości.
Czy stres wpływa na zdolność podejmowania decyzji?
Czy regulacja układu nerwowego może pomóc odzyskać sprawczość?
1. Wprowadzenie
Pojęcie sprawczości (ang. agency) stanowi jeden z fundamentalnych konstruktów psychologii współczesnej. Odnosi się ono do doświadczenia bycia autorem własnych działań, przekonania o możliwości wpływania na bieg wydarzeń oraz zdolności do podejmowania działań prowadzących do zamierzonych rezultatów. W ujęciu psychologicznym sprawczość nie jest jedynie cechą poznawczą, lecz złożonym doświadczeniem obejmującym procesy poznawcze, emocjonalne, somatyczne oraz relacyjne.
W klasycznej psychologii społecznej sprawczość była analizowana przede wszystkim jako przekonanie jednostki o własnej skuteczności oraz kontroli nad wydarzeniami życiowymi. W tym kontekście szczególne znaczenie miały koncepcje locus of control Juliana Rottera oraz self-efficacy Alberta Bandury, które podkreślały rolę poznawczych przekonań w regulacji zachowania.
W ostatnich dekadach podejście to zostało rozszerzone o perspektywę neurobiologiczną i relacyjną, wskazującą, że doświadczenie sprawczości jest ściśle związane z funkcjonowaniem układu nerwowego, regulacją emocjonalną oraz jakością relacji interpersonalnych. Badania z zakresu neuronauk wskazują, że poczucie wpływu na własne działania zależy od integracji aktywności wielu struktur mózgowych, w szczególności przyśrodkowej kory przedczołowej, przedniego zakrętu obręczy oraz sieci odpowiedzialnych za regulację stresu.
Jednocześnie w psychoterapii coraz większą rolę odgrywają podejścia określane jako neuroafektywne, które podkreślają znaczenie regulacji układu autonomicznego oraz doświadczeń somatycznych w procesie odzyskiwania sprawczości przez osoby z historią traumy relacyjnej.
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie integracyjnego ujęcia sprawczości, obejmującego trzy poziomy analizy:
- klasyczne koncepcje psychologii społecznej (Rotter, Bandura, Seligman),
- współczesne ustalenia neurobiologiczne dotyczące mechanizmów sprawczości,
- implikacje kliniczne dla psychoterapii, ze szczególnym uwzględnieniem podejść neuroafektywnych.
Artykuł prezentuje również propozycję modelu integracyjnego, łączącego terapię skoncentrowaną na rozwiązaniach z interwencjami regulującymi układ nerwowy.
2. Klasyczne koncepcje sprawczości w psychologii
2.1. Locus of Control Juliana Rottera
Jednym z pierwszych systematycznych ujęć sprawczości była koncepcja locus of control zaproponowana przez Juliana B. Rottera w ramach teorii uczenia się społecznego. Rotter definiował locus of control jako względnie trwałą tendencję jednostki do przypisywania przyczyn zdarzeń czynnikom wewnętrznym lub zewnętrznym.
Osoby z wewnętrznym umiejscowieniem kontroli postrzegają swoje działania jako główny czynnik wpływający na rezultaty życiowe. Z kolei osoby z zewnętrznym locus of control interpretują wydarzenia jako zależne od losu, przypadku lub wpływu innych ludzi.
Badania empiryczne wskazują, że wewnętrzny locus of control koreluje z:
- wyższym poziomem motywacji,
- większą wytrwałością w działaniu,
- lepszym radzeniem sobie ze stresem,
- niższym poziomem depresji.
Natomiast dominacja zewnętrznego locus of control często wiąże się z poczuciem bezradności oraz obniżoną aktywnością behawioralną.
2.2. Self-Efficacy w teorii Alberta Bandury
Rozwinięciem koncepcji sprawczości była teoria self-efficacy zaproponowana przez Alberta Bandurę w ramach społeczno-poznawczej teorii uczenia się.
Self-efficacy odnosi się do przekonania jednostki o własnej zdolności do skutecznego działania w określonych sytuacjach. Bandura podkreślał, że przekonanie o skuteczności wpływa na:
- wybór podejmowanych działań,
- poziom wysiłku wkładanego w realizację celu,
- wytrwałość w obliczu trudności,
- reakcje emocjonalne w sytuacjach stresowych.
Istotnym elementem tej koncepcji jest fakt, że self-efficacy ma charakter dziedzinowy – osoba może odczuwać wysoką skuteczność w jednym obszarze życia, a jednocześnie doświadczać bezradności w innym.
Badania wykazały również, że wysoki poziom self-efficacy stanowi istotny czynnik ochronny w kontekście stresu i traumy.
2.3. Wyuczona bezradność
Kolejnym ważnym elementem teorii sprawczości jest koncepcja wyuczonej bezradności opracowana przez Martina Seligmana. Mechanizm ten opisuje sytuację, w której jednostka po wielokrotnym doświadczeniu braku wpływu na rezultaty swoich działań przestaje podejmować próby zmiany sytuacji.
Wyuczona bezradność prowadzi do:
- spadku motywacji,
- obniżenia nastroju,
- ograniczenia aktywności poznawczej,
- poczucia utraty kontroli nad własnym życiem.
Współczesne badania wskazują, że wyuczona bezradność nie jest wyłącznie konstruktem poznawczym, lecz wiąże się również z określonymi zmianami neurobiologicznymi.
3. Neurobiologiczne podstawy sprawczości
Współczesne badania neuronaukowe wskazują, że doświadczenie sprawczości jest wynikiem integracji aktywności wielu struktur mózgowych.
Szczególną rolę odgrywają:
- przyśrodkowa kora przedczołowa (mPFC),
- przedni zakręt obręczy (ACC),
- wyspa,
- struktury układu limbicznego, w szczególności ciało migdałowate i hipokamp.
Przyśrodkowa kora przedczołowa odpowiada za procesy autorefleksji oraz planowania działań, natomiast przedni zakręt obręczy uczestniczy w wykrywaniu konfliktów poznawczych oraz inicjowaniu zmiany zachowania.
Badania Patricka Haggarda wykazały, że poczucie sprawczości powstaje w wyniku integracji informacji o zamiarze działania, przewidywanych konsekwencjach oraz rzeczywistym rezultacie zachowania.
4. Oś HPA i regulacja stresu
Istotnym elementem neurobiologii sprawczości jest funkcjonowanie osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), odpowiedzialnej za reakcję stresową organizmu.
Aktywacja osi HPA prowadzi do wydzielania kortyzolu, który w krótkim okresie mobilizuje organizm do działania. Jednak w przypadku chronicznego stresu nadmierna aktywacja tej osi może prowadzić do:
- zaburzeń funkcji poznawczych,
- osłabienia pamięci roboczej,
- ograniczenia zdolności planowania,
- poczucia braku wpływu na sytuację.
Badania Arnsten (2009) wskazują, że długotrwały stres osłabia funkcjonowanie kory przedczołowej, co utrudnia podejmowanie decyzji i inicjowanie działania.
5. Teoria poliwagalna i neurocepcja bezpieczeństwa
Stephen Porges zaproponował w ramach teorii poliwagalnej pojęcie neurocepcji, rozumiane jako nieświadomy proces oceny bezpieczeństwa środowiska przez autonomiczny układ nerwowy. W modelu tym zakłada się, że jeśli środowisko jest interpretowane jako zagrażające, organizm może uruchamiać reakcje obronne, takie jak mobilizacja walki lub ucieczki bądź reakcja zamrożenia.
W takich sytuacjach mogą zostać uruchomione reakcje obronne:
• walka lub ucieczka (aktywacja układu współczulnego),
- zamrożenie (aktywacja grzbietowego kompleksu nerwu błędnego).
Natomiast poczucie bezpieczeństwa sprzyja aktywacji brzusznego kompleksu nerwu błędnego, który umożliwia regulację emocjonalną, kontakt społeczny oraz eksplorację środowiska.
W literaturze dotyczącej teorii poliwagalnej podkreśla się także, że system ten odgrywa istotną rolę w regulacji relacyjnej, ponieważ aktywacja brzusznego kompleksu nerwu błędnego sprzyja zachowaniom społecznym oraz synchronizacji emocjonalnej między ludźmi.
Z perspektywy neuropsychologicznej stan fizjologicznego bezpieczeństwa sprzyja również aktywacji struktur kory przedczołowej odpowiedzialnych za planowanie, refleksję oraz kontrolę zachowania. Badania nad wpływem stresu na funkcjonowanie kory przedczołowej wskazują, że wysoki poziom pobudzenia stresowego osłabia procesy planowania oraz kontroli poznawczej (Arnsten, 2009). Funkcje te stanowią istotne podłoże doświadczenia sprawczości, ponieważ umożliwiają jednostce podejmowanie świadomych działań oraz ocenę ich konsekwencji.
Jednocześnie przewlekła aktywacja reakcji obronnych może ograniczać dostęp do tych funkcji poznawczych, ponieważ w warunkach silnego stresu kontrola zachowania przesuwa się z obszarów kory przedczołowej w kierunku bardziej pierwotnych systemów reagowania związanych z przetrwaniem.
W tym ujęciu doświadczenie sprawczości może być powiązane z fizjologicznym poczuciem bezpieczeństwa oraz zdolnością organizmu do utrzymywania stanu regulacji autonomicznej, który sprzyja zarówno kontaktowi społecznemu, jak i podejmowaniu celowych działań.
6. Trauma relacyjna i utrata sprawczości
Trauma relacyjna odnosi się do przewlekłych doświadczeń braku responsywności emocjonalnej ze strony opiekunów lub bliskich osób. W takich warunkach rozwijają się style przywiązania charakteryzujące się brakiem stabilnego poczucia wpływu na relacje interpersonalne.
Badania wskazują, że osoby z historią traumy relacyjnej często doświadczają:
- trudności w podejmowaniu decyzji,
- poczucia bezradności,
- dysregulacji emocjonalnej,
- tendencji do wycofania lub nadmiernej kontroli relacji.
W ujęciu neuroafektywnym brak sprawczości nie jest wynikiem braku motywacji, lecz konsekwencją zaburzeń regulacji układu nerwowego.
7. Podejścia neuroafektywne w psychoterapii
Współczesna psychoterapia coraz częściej integruje ustalenia neuronauk z klasycznymi modelami psychologicznymi. Podejścia określane jako neuroafektywne zakładają, że proces terapeutyczny powinien uwzględniać nie tylko treści poznawcze, ale także regulację układu nerwowego oraz doświadczenia somatyczne.
W tym ujęciu zmiana psychologiczna nie polega wyłącznie na reinterpretacji wydarzeń, lecz na stopniowej reorganizacji wzorców regulacji emocjonalnej i autonomicznej.
Do najczęściej omawianych podejść neuroafektywnych należą:
- Somatic Experiencing (Levine),
- terapia mentalizacyjna (Fonagy),
- Brainspotting (Grand).
Choć każde z tych podejść wywodzi się z odmiennych tradycji terapeutycznych, łączy je wspólna logika pracy klinicznej: proces terapeutyczny rozpoczyna się od regulacji układu nerwowego, a dopiero później przechodzi do interpretacji poznawczej.
8. Brainspotting jako podejście neuroafektywne
Brainspotting zostało opracowane przez Davida Granda na początku XXI wieku jako metoda pracy z traumą oparta na obserwacji związku między pozycją oka a aktywacją emocjonalnych wspomnień.
Podstawowym założeniem tej metody jest twierdzenie, że traumatyczne doświadczenia nie są przechowywane jedynie w formie narracyjnych wspomnień, lecz jako somatyczne
i neurofizjologiczne ślady związane z funkcjonowaniem struktur podkorowych oraz systemów przetwarzania emocjonalnego.
Grand opisuje brainspot jako punkt w polu widzenia, którego utrzymywanie może wiązać się z aktywacją określonej sieci doświadczeń emocjonalnych oraz uruchomieniem procesów głębokiego przetwarzania emocjonalnego.
W literaturze klinicznej dotyczącej Brainspotting sugeruje się, że metoda ta może angażować systemy neuronalne związane z przetwarzaniem emocjonalnym, w szczególności struktury układu limbicznego oraz autonomicznego układu nerwowego. W kontekście neurobiologicznym wskazuje się również, że orientacja wzrokowa związana z utrzymywaniem określonego punktu w polu widzenia może być powiązana z aktywnością struktur śródmózgowia, w tym wzgórków górnych blaszki czworaczej, które uczestniczą w regulacji uwagi wzrokowej oraz orientacji przestrzennej.
Istotną cechą tej metody jest fakt, że proces terapeutyczny nie wymaga pełnej narracji wydarzeń traumatycznych. Przetwarzanie doświadczenia może zachodzić na poziomie somatycznym i emocjonalnym, zanim zostanie zintegrowane poznawczo.
Z perspektywy neuroafektywnej proces ten może sprzyjać stopniowej odbudowie poczucia sprawczości, ponieważ regulacja reakcji somatycznych i emocjonalnych umożliwia ponowną aktywację systemów poznawczych odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji, planowanie działań oraz refleksję nad własnym doświadczeniem.
Regulacja somatyczna i emocjonalna stanowi jednak jedynie pierwszy etap procesu odzyskiwania sprawczości. W praktyce klinicznej stabilizacja reakcji autonomicznych często umożliwia dopiero późniejszą pracę narracyjną i refleksyjną, w której pacjent zaczyna ponownie interpretować swoje doświadczenia oraz identyfikować własne zasoby działania.
Należy jednak podkreślić, że mechanizmy neurobiologiczne leżące u podstaw działania Brainspotting nie zostały dotychczas jednoznacznie potwierdzone w badaniach neuroobrazowych. Część proponowanych wyjaśnień ma charakter hipotez teoretycznych opartych na obserwacjach klinicznych oraz analogiach do innych podejść neuroafektywnych. Z tego względu w literaturze podkreśla się potrzebę dalszych badań empirycznych, w szczególności z wykorzystaniem metod neuroobrazowania oraz randomizowanych badań klinicznych.
9. Regulacja somatyczna jako warunek odzyskiwania sprawczości
Z perspektywy neuroafektywnej zdolność do działania jest ściśle związana z poziomem regulacji układu autonomicznego. Osoby znajdujące się w stanie chronicznego pobudzenia lub zamrożenia często nie są w stanie uruchomić procesów poznawczych związanych z planowaniem czy podejmowaniem decyzji.
W takich sytuacjach kluczowym elementem pracy terapeutycznej staje się przywrócenie regulacji fizjologicznej, która umożliwia ponowną aktywację systemów odpowiedzialnych za inicjowanie działania.
W praktyce klinicznej oznacza to, że interwencje somatyczne mogą pełnić funkcję przygotowującą do dalszej pracy terapeutycznej, zwłaszcza w podejściach narracyjnych i poznawczych.
10. Integracja podejść neuroafektywnych z terapią skoncentrowaną na rozwiązaniach
Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach (TSR) jest podejściem terapeutycznym, które koncentruje się na zasobach klienta oraz jego preferowanej przyszłości. Kluczowym elementem pracy w tym nurcie jest identyfikacja sytuacji, w których problem jest mniej nasilony, oraz poszukiwanie działań prowadzących do zmiany.
W klasycznym modelu TSR proces terapeutyczny opiera się głównie na dialogu oraz rekonstrukcji narracyjnej doświadczeń klienta. Jednak w przypadku osób z historią traumy relacyjnej dostęp do zasobów może być utrudniony ze względu na wysoki poziom pobudzenia autonomicznego lub przeciwnie – stan zamrożenia.
Z tego powodu coraz częściej pojawiają się próby integracji TSR z podejściami regulującymi układ nerwowy.
W takim modelu praca terapeutyczna przebiega w dwóch etapach:
- regulacja somatyczna, która umożliwia stabilizację układu nerwowego,
- praca narracyjna, ukierunkowana na budowanie poczucia wpływu i identyfikację zasobów.
11. Model ZAREF jako narzędzie wspierające regulację i działanie
W niniejszym artykule przedstawiono autorski model konceptualny integrujący podejścia somatyczne i narracyjne w pracy nad odzyskiwaniem sprawczości. Model ZAREF, zaproponowany przez autorkę artykułu, obejmuje pięć kolejnych etapów pracy terapeutycznej lub autoregulacyjnej tworzących akronim ZAREF:
- Zatrzymaj się – przerwanie automatycznej reakcji stresowej.
- Aktywuj ciało – regulacja somatyczna poprzez oddech, kontakt z ciałem lub ruch.
- Rozpoznaj emocję – identyfikacja aktualnego stanu afektywnego.
- Eksploruj potrzebę – refleksja nad niezaspokojoną potrzebą psychologiczną.
- Funkcjonalne działanie – podjęcie niewielkiego, realnego działania.
Model ZAREF integruje elementy regulacji autonomicznej, uważności oraz refleksji poznawczej, prowadząc do stopniowego odbudowywania doświadczenia sprawczości.
Koncepcja ta opiera się na założeniu, że odzyskiwanie sprawczości ma charakter sekwencyjny i przebiega od regulacji fizjologicznej poprzez identyfikację stanów emocjonalnych aż do podejmowania celowego działania.
Może on stanowić ramę porządkującą interwencje ukierunkowane na przejście od dysregulacji autonomicznej do refleksyjnego i celowego działania.
Istotnym elementem tego podejścia jest założenie, że działanie nie musi mieć charakteru dużego ani spektakularnego — wystarczający może być mikrokrok, który przywraca poczucie wpływu na własne zachowanie i doświadczenie wewnętrzne. Proponowany model ma charakter konceptualny i wymaga dalszej weryfikacji empirycznej.
12. Studium przypadku
Poniższy opis ma charakter winiety klinicznej, której celem jest ilustracja mechanizmów omawianych w artykule. Przedstawiony przykład nie stanowi systematycznego studium przypadku, lecz modelową ilustrację procesu terapeutycznego.
Przykładowa pacjentka była kobietą w wieku około czterdziestu lat, zgłaszającą:
• przewlekłe zmęczenie
• wycofanie z relacji społecznych
• trudności w podejmowaniu działań
W narracji pacjentki dominowały przekonania o braku wpływu na własne życie, wyrażane w wypowiedziach takich jak: „Nie ma sensu nic zaczynać” lub „Cokolwiek zrobię, i tak nic się nie zmieni”.
Wstępna konceptualizacja kliniczna wskazywała na:
• historię traumy relacyjnej
• ambiwalentny styl przywiązania
• objawy dystymiczne z elementami anhedonii
Proces terapeutyczny rozpoczął się od pracy z regulacją somatyczną z wykorzystaniem elementów Brainspotting. Interwencje regulacyjne miały na celu obniżenie poziomu pobudzenia autonomicznego, które może ograniczać dostęp do procesów refleksyjnych i podejmowania decyzji.
W kolejnych sesjach zastosowano elementy terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach, koncentrując się na identyfikacji zasobów oraz niewielkich kroków prowadzących do zmiany.
Kluczowym momentem terapii było rozpoznanie przez pacjentkę potrzeby bycia widzianą i ważną w relacji z innymi. Uświadomienie tej potrzeby umożliwiło podjęcie pierwszego niewielkiego działania – kontaktu z bliską osobą.
Choć działanie to było pozornie niewielkie, stanowiło istotny krok w kierunku odzyskiwania poczucia sprawczości.
13. Propozycje badań empirycznych
Integracja podejść somatycznych i narracyjnych w psychoterapii stanowi obszar wymagający dalszych badań empirycznych.
Jednym z możliwych pytań badawczych jest:
Czy wstępna regulacja somatyczna zwiększa skuteczność terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach u osób z obniżonym poczuciem wpływu?
W celu weryfikacji tej hipotezy możliwe jest zaprojektowanie badan z udziałem dwóch grup uczestników:
- grupa eksperymentalna: TSR poprzedzona interwencją regulacyjną,
- grupa kontrolna: klasyczna TSR.
Do pomiaru efektów terapeutycznych można wykorzystać następujące narzędzia psychometryczne:
• General Self-Efficacy Scale (GSES) – skala służąca do pomiaru ogólnego poczucia własnej skuteczności. Narzędzie charakteryzuje się wysoką rzetelnością wewnętrzną, z wartościami współczynnika alfa Cronbacha w zakresie około 0,76–0,90 (Schwarzer & Jerusalem, 1995).
• Depression Anxiety Stress Scales – DASS-21 – kwestionariusz przeznaczony do oceny objawów depresji, lęku i stresu. Skala wykazuje dobrą rzetelność oraz trafność konstruktu w badaniach klinicznych i populacyjnych (Lovibond & Lovibond, 1995).
• Subjective Units of Distress Scale (SUDS) – subiektywna skala oceny poziomu napięcia emocjonalnego stosowana w terapii behawioralnej i poznawczo-behawioralnej (Wolpe, 1969).
Analiza statystyczna mogłaby obejmować analizę wariancji z powtarzanym pomiarem (repeated measures ANOVA) w celu oceny zmian poziomu sprawczości oraz objawów emocjonalnych w czasie.
14. Dyskusja
Analiza przedstawionych teorii wskazuje, że sprawczość nie jest jedynie konstruktem poznawczym, lecz złożonym doświadczeniem psychofizjologicznym. Klasyczne koncepcje psychologiczne podkreślały przede wszystkim rolę przekonań jednostki, natomiast współczesne badania neuronaukowe wskazują na znaczenie regulacji układu autonomicznego oraz jakości relacji interpersonalnych.
Wyniki przedstawionych analiz są zgodne z wcześniejszymi badaniami nad rolą regulacji stresu w funkcjonowaniu kory przedczołowej (Arnsten, 2009; McEwen, 2017).
W tym ujęciu brak sprawczości nie wynika z braku motywacji czy słabości charakteru, lecz często jest konsekwencją długotrwałej dysregulacji systemów odpowiedzialnych za reakcję na stres. W warunkach silnego pobudzenia autonomicznego dostęp do procesów refleksyjnych i planowania działania może być ograniczony.
Z tego względu proces odbudowywania sprawczości może wymagać wcześniejszej regulacji reakcji somatycznych i emocjonalnych. Stabilizacja funkcjonowania układu autonomicznego sprzyja ponownej aktywacji procesów poznawczych związanych z oceną sytuacji, podejmowaniem decyzji oraz planowaniem działania.
Integracja podejść narracyjnych i somatycznych może zatem stanowić obiecujący kierunek rozwoju psychoterapii, szczególnie w pracy z osobami z historią traumy relacyjnej.
W konsekwencji trwałe poczucie sprawczości można rozumieć jako efekt integracji regulacji neurofizjologicznej, procesów emocjonalnych oraz przekonań poznawczych dotyczących własnej skuteczności działania.
Należy jednak podkreślić, że przedstawione w artykule ujęcie ma charakter przede wszystkim teoretyczny i integracyjny. Zaproponowany model łączy ustalenia pochodzące z różnych tradycji badawczych – psychologii społeczno-poznawczej, neuronauki oraz podejść neuroafektywnych – jednak jego założenia wymagają dalszej weryfikacji empirycznej. W szczególności konieczne są badania eksperymentalne oraz kliniczne, które pozwolą określić, w jakim stopniu wstępna regulacja somatyczna rzeczywiście zwiększa skuteczność interwencji ukierunkowanych na rozwijanie poczucia sprawczości.
15. Wnioski
Sprawczość jest zjawiskiem wielowymiarowym, obejmującym procesy poznawcze, emocjonalne, somatyczne oraz relacyjne. Analiza przedstawionych teorii wskazuje, że doświadczenie wpływu na własne działanie powstaje w wyniku integracji przekonań poznawczych, regulacji emocjonalnej oraz funkcjonowania systemów neurobiologicznych.
Współczesne podejścia psychoterapeutyczne coraz częściej podkreślają, że odbudowa sprawczości wymaga nie tylko zmiany przekonań, lecz również regulacji układu nerwowego oraz doświadczenia bezpiecznej relacji terapeutycznej.
Podejścia integrujące elementy pracy somatycznej i narracyjnej mogą przyczyniać się do skuteczniejszego wspierania osób doświadczających chronicznego poczucia bezradności.
Dalsze badania empiryczne są jednak konieczne, aby dokładniej określić mechanizmy leżące u podstaw tych procesów oraz zweryfikować skuteczność proponowanych modeli terapeutycznych.
Bibliografia
Bandura, A. (1997).
Self-efficacy: The exercise of control. New York: Freeman.
Grand, D. (2013).
Brainspotting: The revolutionary new therapy for rapid and effective change. Boulder, CO: Sounds True.
Haggard, P. (2017).
Sense of agency in the human brain. Nature Reviews Neuroscience, 18(4), 196–207.
Porges, S. W. (2021).
Polyvagal safety: Attachment, communication, self-regulation. New York: Norton.
Schore, A. N. (2012).
The science of the art of psychotherapy. New York: W. W. Norton & Company.
Seligman, M. E. P. (1975).
Helplessness: On depression, development, and death. San Francisco: W. H. Freeman.
Wolpe, J. (1969).
The practice of behavior therapy. New York: Pergamon Press.
Artykuł ma charakter psychoedukacyjny i popularnonaukowy. Przedstawia zagadnienia z zakresu psychologii i neuronauki, jednak nie zastępuje indywidualnej konsultacji psychologicznej.
Kiedy warto poszukać wsparcia?
Jeśli poczucie braku wpływu na własne życie utrzymuje się przez dłuższy czas i towarzyszy mu przewlekłe napięcie, wycofanie lub trudność w podejmowaniu decyzji, pomocna może być rozmowa z osobą zajmującą się wsparciem psychologicznym.
Autorka: Agnieszka Piekarska
Mediator | certyfikowana praktyczka Brainspotting | facylitatorka Everything DiSC® | twórczyni przestrzeni PoMost
Na stronie PoMost publikuje artykuły dotyczące regulacji emocji, stresu, relacji oraz funkcjonowania układu nerwowego z perspektywy psychologii i neuronauki.